Σημαντικές ανακατατάξεις στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα προδιαγράφει η συνεχιζόμενη μείωση του μαθητικού πληθυσμού, η οποία αποδίδεται κυρίως στη δημογραφική κάμψη και τη συνεχιζόμενη εξωτερική μετανάστευση. 

Τα στοιχεία που περιλαμβάνονται σε επίσημες εκθέσεις και πληροφοριακά συστήματα του yπουργείου Παιδείας αποτυπώνουν μια τάση με έντονα χαρακτηριστικά συρρίκνωσης, η οποία αναμένεται να επηρεάσει άμεσα τόσο τη σχολική στέγη όσο και τον συνολικό σχεδιασμό του εκπαιδευτικού χάρτη της χώρας.

Η εκπαίδευση στην Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια σύνθετη πρόκληση: από τη μία πλευρά, η μείωση του μαθητικού πληθυσμού δημιουργεί νέα δεδομένα στον σχεδιασμό, ενώ από την άλλη, η ανάγκη για σύγχρονες, ασφαλείς και προσβάσιμες υποδομές παραμένει επιτακτική.

Σύμφωνα με την Έκθεση Πισσαρίδη (2020), ο συνολικός αριθμός μαθητών και μαθητριών εκτιμάται ότι θα μειωθεί από 1,48 εκατομμύρια το 2008 σε περίπου 1,05 εκατομμύρια έως το 2035. Πρόκειται για μείωση της τάξης του 29,2%, δηλαδή κατά 423.300 λιγότερους μαθητές. Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί απλώς ένα στατιστικό δεδομένο, αλλά έναν κρίσιμο παράγοντα που επηρεάζει τον πυρήνα της εκπαιδευτικής πολιτικής.

Την ίδια στιγμή, πιο πρόσφατα στοιχεία από το πληροφοριακό σύστημα Myschool καταγράφουν μια σταδιακή αλλά σταθερή πτώση του μαθητικού δυναμικού κατά την τελευταία πενταετία. Συγκεκριμένα, από το σχολικό έτος 2020-2021 έως και το 2024-2025, ο συνολικός αριθμός μαθητών έχει μειωθεί κατά 75.989 σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, επιβεβαιώνοντας τη μακροπρόθεσμη καθοδική πορεία.

Επιπτώσεις στον εκπαιδευτικό σχεδιασμό

Η μείωση του μαθητικού πληθυσμού αναμένεται να έχει πολλαπλές επιπτώσεις. Καταρχάς, επηρεάζει τις ανάγκες για σχολικές μονάδες και υποδομές, καθώς σε αρκετές περιοχές της χώρας ήδη παρατηρείται υποαξιοποίηση σχολικών εγκαταστάσεων, ενώ σε άλλες ενδέχεται να τεθεί ζήτημα συγχωνεύσεων.

Παράλληλα, αναμένεται να επηρεαστεί και η κατανομή του εκπαιδευτικού προσωπικού, με πιθανές ανακατατάξεις σε προσλήψεις, μεταθέσεις και διορισμούς. Το ζήτημα αυτό συνδέεται άμεσα με τον ευρύτερο σχεδιασμό της εκπαίδευσης, ο οποίος καλείται να προσαρμοστεί σε νέα δημογραφικά δεδομένα.

Ο ρόλος του  υπουργείου Παιδείας

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, το υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού επιχειρεί να αναπτύξει μια πολυεπίπεδη στρατηγική, η οποία εστιάζει στη στήριξη της οικογένειας μέσω της εκπαίδευσης.

Η παρέμβαση ξεκινά ήδη από την προσχολική ηλικία, με την καθιέρωση της δίχρονης υποχρεωτικής φοίτησης στο νηπιαγωγείο, καθώς και με την ενίσχυση δομών όπως τα ολοήμερα σχολεία και τα ευέλικτα προγράμματα, τα οποία διευκολύνουν τους εργαζόμενους γονείς.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ηλικιακή ομάδα 4 έως 15 ετών, μέσω πολιτικών όπως:

  • η αναβάθμιση του ολοήμερου σχολείου,
  • η ενισχυτική διδασκαλία,
  • η παροχή σχολικών γευμάτων,
  • τα προγράμματα ανάπτυξης δεξιοτήτων.

Οι παρεμβάσεις αυτές στοχεύουν όχι μόνο στη βελτίωση της μαθησιακής διαδικασίας, αλλά και στη δημιουργία ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος για την οικογένεια.

Παράλληλα, μέτρα όπως η ενίσχυση της επαγγελματικής εκπαίδευσης, η λειτουργία Προτύπων και Πειραματικών Σχολείων, καθώς και οι διευκολύνσεις για μετεγγραφές φοιτητών, εντάσσονται σε μια ευρύτερη κοινωνική πολιτική με στόχο την ενδυνάμωση της οικογένειας και την αντιμετώπιση του δημογραφικού προβλήματος.

Υποχρηματοδότηση και σχολικές υποδομές

Ωστόσο, ένα από τα βασικά προβλήματα που αναδεικνύονται είναι η διαχρονική υποχρηματοδότηση της εκπαίδευσης. Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το 2023 οι δημόσιες δαπάνες για την εκπαίδευση στην Ελλάδα ανήλθαν στο 3,8% του ΑΕΠ, έναντι περίπου 4,7% στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Αντίστοιχα, ως ποσοστό των συνολικών δημόσιων δαπανών, η εκπαίδευση αντιστοιχεί στο 7,2%, σημαντικά χαμηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο του 9,5%. Αξιοσημείωτο είναι ότι, παρά οριακές αυξήσεις τα τελευταία χρόνια, οι πραγματικές δαπάνες έχουν μειωθεί σωρευτικά κατά 14,3% από το 2010, ενώ οι επενδύσεις σε υποδομές έχουν υποχωρήσει κατά 20,4%.

Οι επιπτώσεις αυτής της κατάστασης είναι εμφανείς σε πολλές σχολικές μονάδες της χώρας. Παλαιά κτίρια, ελλιπής συντήρηση, προβλήματα θέρμανσης και μόνωσης, καθώς και ανεπαρκείς υποδομές για μαθητές με αναπηρία, συνθέτουν μια εικόνα που απέχει από τα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα.

Σε αρκετές περιπτώσεις καταγράφονται ακόμη και επικίνδυνες φθορές, όπως αποκολλήσεις επιχρισμάτων, ενώ η χρήση προκατασκευασμένων αιθουσών παραμένει διαδεδομένη.

Αρμοδιότητες και καταγραφή υποδομών

Αξίζει να σημειωθεί ότι η ευθύνη για την ανέγερση, συντήρηση και επισκευή των σχολικών κτιρίων ανήκει στους Δήμους, σύμφωνα με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο. Το Υπουργείο Παιδείας περιορίζεται στον καθορισμό προδιαγραφών μέσω των κτηριολογικών προγραμμάτων.

Παράλληλα, η εταιρεία «Κτιριακές Υποδομές Α.Ε.» αναλαμβάνει την κατασκευή και τον εξοπλισμό σχολικών μονάδων, ενώ η καταγραφή της υφιστάμενης κατάστασης γίνεται μέσω του πληροφοριακού συστήματος Myschool.

Στο σύστημα αυτό καταγράφονται αναλυτικά στοιχεία για τις εγκαταστάσεις, όπως αριθμός αιθουσών, τεχνικά χαρακτηριστικά, καθώς και ζητήματα όπως η θέρμανση, η πυρασφάλεια και η ενεργειακή αναβάθμιση.

Η εικόνα σήμερα

Κατά το σχολικό έτος 2024-2025, στη χώρα λειτουργούν 12.710 σχολικές μονάδες όλων των βαθμίδων, οι οποίες εξυπηρετούν συνολικά 1.274.620 μαθητές.

Αναλυτικά:

Ρεπορτάζ: Χ. Σιακαβάρας